Sonuca Varmadan Önce Ayırt Etmek

Bir insan deneyimi anlatıldığında hızlı ilerlemek cazip olabilir: bir açıklama aramak, anlam vermek, bir sonuç formüle etmek. Aksoydan Laboratuvarı başka türlü çalışır. Sonuca varmadan önce, çoğu zaman birbirine karışan düzeyleri ayırt etmeye çalışır.

İlk ayrım araştırma süreciyle ilgilidir.

Gözlem

Gözlem, doğrudan gözlemlenen, belgelenen ya da betimleyici biçimde aktarılan şeyi ifade eder. Henüz bir açıklama içermez. Görülen, duyulan, not edilen ya da aktarılan şeyi söylemek, bunun neden olduğunu söylemek değildir.

Yorum

Yorum, bir gözleme atfedilen anlamdır. Birden fazla yorum bir arada bulunabilir. Yararlı olabilirler, ancak gözlemlenen olgulardan ayrı tutulmaları gerekir.

Hipotez

Hipotez, geçici bir açıklayıcı önermedir. Araştırmaya yardımcı olabilir, ancak inceltilebilir, düzeltilebilir, terk edilebilir ya da değiştirilebilir kalmalıdır. Bir hipotez yalnızca tutarlı göründüğü için sonuca dönüşmez.

İkinci ayrım insan deneyiminin kendisiyle ilgilidir.

Yaşanmış deneyim

Önce yaşanmış deneyim vardır: kişinin yaşadığı şey. Bir araştırmada buna doğrudan erişmeyebiliriz; başka yolların yanında, kişinin bu deneyim hakkında aktardığı şey üzerinden erişebiliriz. Bu aktarım artık deneyimin anlatısına aittir.

Deneyimin anlatısı

Sonra deneyimin anlatısı vardır: bu deneyimin anlatılma biçimi. Bir anlatı zamanla değişebilir. Bellekten, dilden, kültürden, duygulardan, bağlamdan ya da kişinin olaydan sonra öğrendiklerinden etkilenebilir.

Deneyimin yorumu

Son olarak deneyimin yorumu vardır: yaşanan şeyi açıklamak için kullanılan çerçeve. Bu çerçeve psikolojik, nörolojik, felsefi, manevi, toplumsal, kültürel ya da başka bir çerçeve olabilir. Birden fazla çerçeve bir arada bulunabilir; ancak bu birliktelik onların birbirini otomatik olarak doğruladığı anlamına gelmez.

Kurgusal örnek

Kurgusal bir örnek anlamayı kolaylaştırabilir. Bir kişi şöyle der: “Bu konuşmadan sonra bir rahatlama hissettim.” Rahatlama yaşanmış deneyime aittir. Bunu aktarmak için kullanılan cümle anlatıya aittir. Konuşmanın bu rahatlamaya neden olduğunu söylemek ise artık bir yorum ya da hipotezdir. Laboratuvar yaşanan şeyi reddetmez. Ama onu hemen kanıta da dönüştürmez.

Bu ayrımlar insan deneyimini soğutmak için değildir. Onu çok hızlı çıkarılan sonuçlardan korumaya yarar. Gözlemlenen şeyi, anlatılan şeyi, yorumlanan şeyi, hipotez olan şeyi ve bilinmeyen olarak kalan şeyi korumayı mümkün kılar.

Metodolojik çalışma, bu düzeyleri gerektiği kadar ayrı tutmaktır. Bir araştırma her şeyi hemen çözmeden ilerleyebilir. Bir deneyimi not edebilir, onun nasıl anlatıldığını gözlemleyebilir, birden fazla yorum önerebilir, rakip hipotezleri koruyabilir ve henüz yerleşik olmayan şeyi kabul edebilir.

🍅 Not alırız. Gözlemleriz. Çeviririz.